Giriş

Konuşma, düşüncelerimizi başkalarına aktarmanın en temel yoludur. Bu yol bir inme sonrasında aniden kapanabilir ya da kekemelikte olduğu gibi konuşmanın akışı kesintiye uğrayabilir.
Afazi ve kekemelik birbirinden farklı durumlardır, ancak ikisi de kişinin iletişimini ve yaşam kalitesini etkiler.
Bu yazıda her iki durumu ve dil ve konuşma terapisinin bu süreçteki rolünü ele alıyoruz.

Afazi nedir?

Afazi, beynin dille ilgili bölgelerinin hasar görmesi sonucu ortaya çıkan dil bozukluğudur.
Kişinin konuşma, anlama, okuma ve yazma becerilerinden bir veya birkaçı etkilenebilir.
Afazi bir zekâ kaybı değildir. Kişi ne söylemek istediğini bilir, ancak bunu ifade etmekte veya anlamakta zorlanabilir.
Afazi bir hastalık değil, altta yatan bir durumun belirtisidir.

Afazinin nedenleri

En sık neden inmedir (felç).
Kafa travmaları
Beyin tümörleri
Beyin enfeksiyonları
İlerleyici nörolojik hastalıklar
Nedenin belirlenmesi ve tıbbi tedavi mutlaka hekim tarafından yürütülür.

Afazinin belirtileri

Kelimeleri bulmakta zorlanma
Kısa, eksik veya anlamsız cümleler kurma
Yanlış kelime ya da ses kullanma
Söylenenleri anlamakta güçlük çekme
Okuma ve yazma becerilerinde zorlanma
Belirtilerin türü ve şiddeti, beynin etkilenen bölgesine göre kişiden kişiye değişir.

Afazi türleri (genel olarak)

Ekspresif (ifade edici) afazi: Kişi anlar ama konuşması yavaş ve zahmetli olur, cümleleri kısa kalır.
Reseptif (alıcı) afazi: Konuşma akıcı görünür ancak anlam bozuktur ve kişi söylenenleri anlamakta zorlanır.
Global afazi: Hem anlama hem ifade becerileri ciddi ölçüde etkilenir.
Anomik afazi: Kelimeleri, özellikle isimleri bulmakta belirgin güçlük yaşanır.
Tür ayrımı ve tanı, uzman değerlendirmesiyle konur.

Ani konuşma bozukluğunda acil durum

Ani başlayan konuşma güçlüğü, kelimeleri bulamama, yüzde ya da kolda uyuşma veya güçsüzlük inme belirtisi olabilir.
Böyle bir durumda vakit kaybetmeden 112'yi arayın.
Terapi süreci, acil tıbbi müdahalenin ardından başlar.

Afazide dil ve konuşma terapisi nasıl yardımcı olur?

Uzman öncelikle anlama, konuşma, okuma ve yazma becerilerini ayrıntılı değerlendirir.
Kaybedilen becerilerin yeniden kazanılmasına veya kalan becerilerin daha etkin kullanılmasına yönelik kişiye özel bir plan hazırlanır.
Kelime bulma, cümle kurma ve anlama çalışmaları yapılır.
Gerektiğinde resim, yazı veya jest gibi alternatif iletişim yolları desteklenir.
Aile bireylerine, kişiyle nasıl iletişim kurabilecekleri öğretilir.
Terapiye erken başlamak genellikle avantaj sağlar, ancak iyileşme süreci uzun sürebilir ve kişiden kişiye değişir.

Afazili bir kişiyle nasıl iletişim kurulur?

Kısa ve net cümleler kurun.
Acele ettirmeyin, cevabı vermesi için zaman tanıyın.
Arka plandaki gürültüyü azaltın (televizyonu kapatın gibi).
Gerekirse resim, yazı veya el hareketlerinden yararlanın.
Kişiyle bir çocukmuş gibi konuşmayın, zekâsının etkilenmediğini unutmayın.
Onun yerine cümleyi tamamlamak yerine sabırla bekleyin.

Kekemelik nedir?

Kekemelik, konuşma akıcılığını etkileyen bir durumdur. Kişi ne söyleyeceğini bilir ama konuşurken takılmalar yaşar.
Bir ses veya hecenin tekrarlanması, sesin uzatılması ya da konuşmanın bir anda durması (blok) görülebilir.
Genellikle 2-5 yaş arasında, dil gelişiminin hızlı olduğu dönemde başlar.
Kekemelik bir zekâ sorunu değildir.

Kekemeliğin belirtileri

Ses ve hece tekrarları ("k-k-kitap" gibi)
Sesi uzatma ("sssu" gibi)
Konuşmanın bir anda durması, sesin çıkmaması (blok)
Konuşurken yüz, çene veya vücutta gerginlik
Konuşmaktan kaçınma ve kelime değiştirme
Konuşma öncesi kaygı ve çekinme

Kekemeliğin nedenleri hakkında bilinenler

Kekemeliğin tek bir nedeni yoktur. Genetik, sinirsel ve çevresel faktörler birlikte rol oynayabilir.
Ailede kekemelik öyküsü olması riski artırabilir.
Kekemelik, ailenin yanlış yetiştirmesinden veya çocuğun korkutulmasından kaynaklanmaz.
Stres ve heyecan kekemeliği artırabilir ama tek başına nedeni değildir.

Her takılma kekemelik midir?

Hayır. Küçük çocuklar dil gelişimi sırasında zaman zaman takılabilir, buna gelişimsel akıcısızlık denir.
Bu durum genellikle geçicidir ve çoğu çocukta kendiliğinden düzelebilir.
Ancak şu durumlarda uzman değerlendirmesi önerilir: takılmalar birkaç aydan uzun sürüyorsa, giderek artıyorsa, çocuk gerginlik ya da kaçınma gösteriyorsa veya ailede kekemelik öyküsü varsa.

Kekemelikte dil ve konuşma terapisi nasıl yardımcı olur?

Uzman, konuşmayı ve çocuğun ya da yetişkinin kekemeliğe verdiği tepkiyi değerlendirir.
Okul öncesi çocuklarda genellikle aile katılımını içeren yaklaşımlar kullanılır.
Okul çağı ve yetişkinlerde konuşma akıcılığını destekleyen teknikler ve kekemeliğe yönelik tutum ve kaygıyı azaltan çalışmalar yapılır.
Amaç yalnızca takılmaları azaltmak değil, kişinin özgüvenle ve rahat iletişim kurmasını sağlamaktır.
Kekemelik her kişide farklı seyredebilir, bu nedenle terapi kişiye özel planlanır.

Kekemeli biriyle konuşurken nelere dikkat edilmeli?

Sabırlı olun, konuşmasını bitirmesine izin verin.
Göz temasını sürdürün.
"Yavaş konuş", "derin nefes al" ya da "sakin ol" gibi öğütlerden kaçının, bunlar çoğu zaman yardımcı olmaz.
Cümleyi onun yerine tamamlamayın.
Konuşma şeklinden çok söylediği şeye odaklanın.
Çocuk konuşurken baskı yapmayın, konuşmayı tekrar ettirmeyin.

Ne zaman uzmana başvurmalı?

Ani başlayan konuşma güçlüğünde (acil, 112)
İnme veya beyin hasarı sonrası konuşma ve anlama güçlüğünde
Çocuğun takılmaları birkaç aydan uzun sürüyorsa veya artıyorsa
Kekemelik nedeniyle kişi konuşmaktan kaçınıyorsa
Konuşma nedeniyle okul, iş veya sosyal yaşam etkileniyorsa
İçinizde bir şüphe varsa beklemeden bir uzmana danışmak en güvenli yoldur.

Sık sorulan sorular

Afazi tamamen geçer mi? İyileşme düzeyi, nedene, beyin hasarının yerine ve büyüklüğüne, kişiye göre değişir. Terapi, becerilerin geri kazanılmasını ve iletişimin güçlenmesini destekler.
Afazi olan kişi zekâsını kaybeder mi? Hayır. Afazi zekâyı değil, dil becerilerini etkiler.
Kekemelik kendiliğinden geçer mi? Küçük çocukların bir kısmında kendiliğinden düzelebilir, ancak hangi çocuğun düzeleceğini önceden bilmek zordur. Bu yüzden değerlendirme önemlidir.
Kekemelik stresten mi kaynaklanır? Stres kekemeliği artırabilir ama nedeni değildir.
Yetişkinlikte terapi işe yarar mı? Evet. Terapi her yaşta fayda sağlayabilir.

Sonuç

Afazi ve kekemelik farklı nedenlerden kaynaklanan, ancak iletişimi etkileyen durumlardır.
Doğru değerlendirme ve kişiye özel dil ve konuşma terapisi, iletişim becerilerini ve yaşam kalitesini destekler.
Siz veya bir yakınınız bu güçlüklerden birini yaşıyorsa bir dil ve konuşma terapistine danışabilirsiniz.